Làm gốm cho người mới: thử bàn xoay ở Bát Tràng, gốm Bàu Trúc nặn tay và các bước từ đất đến lò nung

Làm gốm đang là một thú vui được nhiều người trẻ ở Việt Nam yêu thích: vừa thư giãn, vừa tự tay làm ra chiếc cốc, cái bát để dùng hằng ngày. Bài này giúp bạn hiểu các bước cơ bản và chọn nơi bắt đầu. Hai cách tạo hình chính Nặn tay (handbuilding): dùng tay bóp, cuộn dải đất (coil) hoặc cán tấm đất (slab) rồi ghép lại. Không cần máy, rất hợp cho người mới và trẻ em. Bàn xoay (chuốt gốm): đặt đất lên bàn quay, dùng tay định hình khi đất quay. Đẹp và nhanh khi đã quen, nhưng cần luyện tập nhiều buổi. Những nơi để thử Làng gốm Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội) là nơi quen thuộc nhất: nhiều xưởng cho khách tự làm gốm trên bàn xoay hoặc nặn tượng, tô màu, rồi nung và gửi sản phẩm sau vài ngày đến vài tuần. Làng gốm Bàu Trúc (Ninh Thuận) của người Chăm rất đặc biệt: người thợ không dùng bàn xoay mà tự đi vòng quanh khối đất để tạo hình bằng tay, rồi nung lộ thiên bằng rơm và củi. Đến đây, bạn có thể xem và thử nặn theo cách truyền thống. Ở Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng và nhiều thành phố khác có các xưởng gốm (pottery studio) mở lớp trải nghiệm một buổi và khóa học nhiều buổi. Các bước từ đất đến thành phẩm 1. Nhào đất: nhào kỹ để đuổi bọt khí. Bọt khí còn trong đất có thể làm sản phẩm nứt hoặc vỡ trong lò. 2. Tạo hình: nặn tay hoặc chuốt trên bàn xoay. Với bàn xoay, bước khó nhất là định tâm (centering): ép khối đất cho nằm đúng giữa và quay đều, không lắc. Sau đó mới mở lòng và kéo thành. 3. Phơi se và sửa: để sản phẩm khô đến độ "da" (còn hơi ẩm, cứng như da thuộc), rồi gọt chân đế, gắn quai. 4. Phơi khô hẳn: để khô từ từ, tránh nắng gắt hoặc gió mạnh làm nứt. 5. Nung sơ (nung mộc): lần nung đầu ở nhiệt độ thấp hơn, biến đất thành gốm mộc. 6. Tráng men hoặc vẽ màu, rồi nung lần hai ở nhiệt độ cao để men chảy và bóng. Vì vậy, khi tham gia lớp trải nghiệm, bạn thường phải chờ xưởng nung và nhận sản phẩm sau. Mẹo cho buổi đầu tiên Mặc đồ cũ, cắt móng tay ngắn và tháo nhẫn, đồng hồ. Giữ khuỷu tay tì vào đùi hoặc bụng khi định tâm, để lực đến từ cả người chứ không chỉ cánh tay. Dùng ít nước nhưng đều tay: quá nhiều nước làm đất nhão và sụp. Đừng buồn nếu sản phẩm đầu tiên bị méo: ai cũng vậy. Hầu hết mọi người cần vài buổi mới làm được chiếc bát tròn đều. An toàn khi dùng gốm tự làm Nếu dùng để đựng đồ ăn, hãy hỏi xưởng men có an toàn thực phẩm không (food safe). Đất nặn tự khô (air-dry clay) không qua lò nung thì không chịu nước và không dùng đựng thức ăn được. Bụi đất khô có thể gây hại cho phổi khi hít lâu ngày: lau dọn bằng khăn ẩm thay vì quét khô.