Tranh sơn mài Việt Nam: sơn ta là gì, các bước làm tranh từ vóc đến mài, các họa sĩ bậc thầy, cách phân biệt sơn mài thật, mua và bảo quản tranh

Sơn mài là một trong những chất liệu hội họa đặc sắc nhất của Việt Nam. Từ kỹ thuật sơn truyền thống dùng để trang trí đình chùa, đồ thờ, các họa sĩ của Trường Mỹ thuật Đông Dương từ những năm 1930 đã phát triển thành một ngôn ngữ hội họa riêng, với chiều sâu và độ lấp lánh khó chất liệu nào có được. Bài viết này giới thiệu về tranh sơn mài và những điều cần biết khi muốn mua hoặc học vẽ. Sơn ta là gì Chất liệu chính là sơn ta, nhựa của cây sơn, trồng nhiều ở vùng Phú Thọ. Nhựa sơn sống được chế biến thành sơn chín, sơn then có màu đen bóng, sơn cánh gián có màu nâu trong. Bên cạnh sơn, họa sĩ sử dụng các chất liệu như vàng lá, bạc lá, vỏ trứng, vỏ trai, son đỏ. Lưu ý quan trọng: nhựa sơn sống có thể gây dị ứng da nặng, gọi là "sơn ăn", làm ngứa, sưng, nổi mẩn. Người mới làm cần đeo găng tay, che kín da và làm việc có hướng dẫn. Các bước làm một bức tranh Làm vóc: tấm gỗ được bó vải, bả bằng hỗn hợp sơn và đất, mài phẳng rồi phủ nhiều lớp sơn để tạo nền. Đây là công đoạn mất nhiều thời gian và quyết định độ bền của tranh. Vẽ và gắn chất liệu: họa sĩ vẽ phác, rồi lần lượt vẽ sơn, gắn vỏ trứng, rắc bạc, dát vàng, đắp màu theo từng lớp. Phủ sơn: sau mỗi lớp, phủ sơn và để khô trong buồng ủ ẩm, vì sơn ta cần độ ẩm cao để khô cứng. Mài: công đoạn đặc trưng nhất. Họa sĩ mài bức tranh bằng nước và giấy ráp hoặc đá mài, để các lớp màu bên dưới hiện ra. Có những chi tiết chỉ lộ ra sau khi mài, nên đây là quá trình vừa có tính toán vừa có bất ngờ. Đánh bóng: cuối cùng tranh được đánh bóng bằng tay để có độ trong và bóng sâu. Một bức tranh sơn mài truyền thống có thể mất nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng để hoàn thành. Những họa sĩ bậc thầy Các họa sĩ như Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Tường Lân, Trần Văn Cẩn, Phạm Văn Đôn, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm đã để lại những tác phẩm sơn mài kinh điển. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội và Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều tác phẩm sơn mài tiêu biểu, rất đáng đến xem. Sơn mài thật và tranh "sơn mài" công nghiệp Nhiều tranh bán cho khách du lịch được làm bằng sơn công nghiệp như sơn PU hoặc sơn điều, giá rẻ hơn nhiều. Đây không phải là sơn mài truyền thống, dù đôi khi vẫn được gọi như vậy. Tranh sơn ta thường có màu trầm ấm, độ sâu nhiều lớp, khi soi kỹ sẽ thấy các lớp chất liệu dưới bề mặt. Hãy mua ở xưởng của nghệ nhân, phòng tranh uy tín hoặc trực tiếp từ họa sĩ, và hỏi rõ chất liệu. Bảo quản tranh Treo tranh ở nơi khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp chiếu vào lâu ngày. Không treo trên lò sưởi, gần bếp hoặc nơi có nhiệt độ thay đổi đột ngột. Lau bụi bằng khăn mềm, khô. Không dùng hóa chất tẩy rửa. Khi vận chuyển, bọc kỹ các góc, vì cạnh tranh dễ bị sứt. Học vẽ sơn mài Một số trường mỹ thuật, xưởng của họa sĩ và làng nghề tổ chức các lớp trải nghiệm làm sơn mài cho người mới, thường làm các sản phẩm nhỏ như hộp, đĩa, tranh khổ nhỏ. Hãy kiên nhẫn: sơn mài dạy người làm sự chậm rãi. Mỗi lớp sơn cần thời gian để khô, mỗi lần mài là một lần phát hiện.